పురుష సూక్తం — ఋగ్వేదం 10.90, విశ్వసృష్టి పరమ వైదిక గానం, పూర్తి మంత్రాలు, సమగ్ర తెలుగు తాత్పర్యం & వైదిక రహస్యం
పురుష సూక్తం ఋగ్వేదంలోని పదవ మండలంలో (10.90) వెలసిన పరమోత్కృష్ట సృష్టి గానం. సమస్త సృష్టికి మూలపురుషుడైన విరాట్ పురుషుని (పరబ్రహ్మమును) ఈ సూక్తం వర్ణిస్తుంది. వైదిక యజ్ఞాలలో, విష్ణు పంచామృత అభిషేకంలో పురుష సూక్తానికి అగ్రతాంబూలం ఉంటుంది.
దైనందిన పారాయణ ట్రాకర్
సిఫార్సు: రోజూ 1 recitation during temple/home Abhishekam సార్లు పఠించండి.
॥ ధ్యాన శ్లోకం ॥
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
Śāntākāraṁ bhujaga-śayanaṁ padma-nābhaṁ sureśaṁ Viśvādhāraṁ gagana-sadṛśaṁ megha-varṇaṁ śubhāṅgam | Lakṣmī-kāntaṁ kamala-nayanaṁ yogibhir-dhyāna-gamyaṁ Vande viṣṇuṁ bhava-bhaya-haraṁ sarva-lokaika-nātham ||
వేలాది శిరస్సులు కలవాడు, విశ్వమంతటా వ్యాపించిన నేత్రాలు కలవాడు, జగత్తుకు ఆనందకారుడు, సర్వవ్యాపియైన నారాయణునికి ప్రణమిల్లుతున్నాను.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిం విశ్వతో వృత్వా అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్ ॥ 1 ॥
Oṁ sahasra-śīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasra-pāt | Sa bhūmiṁ viśvato vṛtvātyatiṣṭhad-daśāṅgulam || 1 ||
ఆ విరాట్ పురుషుడు అనంతమైన వేలాది శిరస్సులు, వేలాది నేత్రాలు, వేలాది పాదాలు కలవాడు. ఆయన సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, ఇంకా పది అంగుళాల మేర అతిక్రమించి ఉన్నాడు.
పురుష ఏవేదగ్ం సర్వం యద్భూతం యచ్చ భవ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేనాతిరోహతి ॥ 2 ॥
Puruṣa evedaṁ sarvaṁ yad-bhūtaṁ yacca bhavyam | Utāmṛtatvasyeśāno yad-annenātirohati || 2 ||
గడిచినది, ప్రస్తుతం ఉన్నది, భవిష్యత్తులో రాబోయేది సమస్తమూ ఆ పురుషుడే. అన్నం ద్వారా వృద్ధి చెందే ఈ భౌతిక జగత్తుకు మరియు శాశ్వత అమృతత్వానికి ఆయనే అధిపతి.
ఏతావానస్య మహిమా అతో జ్యాయాగ్‌శ్చ పూరుషః । పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥ 3 ॥
Etāvānasya mahimāto jyāyāṁśca pūruṣaḥ | Pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṁ divi || 3 ||
ఈ కనబడే సృష్టి అంతా ఆయన మహిమలోని ఒక భాగం మాత్రమే; ఆ పరమపురుషుడు దీనికంటే ఎంతో మహోన్నతుడు. సమస్త ప్రాణులు ఆయనలోని నాల్గవ వంతు (పాదము) మాత్రమే, మిగిలిన మూడు వంతులు శాశ్వత దివ్యలోకంలో అమృతంగా వెలుగొందుతున్నాయి.
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోఽస్యేహాఽభవాత్పునః । తతో విష్వఙ్ వ్యక్రామత్సాశనానశనే అభి ॥ 4 ॥
Tripād-ūrdhva udait-puruṣaḥ pādo'syehā'bhavāt-punaḥ | Tato viṣvaṅ vyakrāmat-sāśanānaśane abhi || 4 ||
ఆ పరమపురుషుడు తన మూడు వంతులతో అమృత దివ్యధామంలో ఊర్ధ్వంగా ఉన్నాడు. ఆయనలోని ఒక వంతు మాత్రమే ఈ భౌతిక సృష్టిగా వ్యక్తమైంది. ఆ పిమ్మట ఆయన చేతన-అచేతనమైన సమస్త విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు.
తస్మాద్విరాడజాయత విరాజో అధి పూరుషః । స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥ 5 ॥
Tasmād-virāḍ-ajāyata virājo adhi pūruṣaḥ | Sa jāto aty-aricyata paścād-bhūmim-atho puraḥ || 5 ||
ఆ ఆదిపురుషుని నుండి బ్రహ్మాండ విరాట్ స్వరూపం ఉద్భవించింది. ఆ విరాట్ పురుషుని నుండి సమస్త లోకాలు, ప్రాణులు ఉద్భవించాయి. ఆయన భూమికి ముందూ వెనుకా సమస్త విశ్వాన్ని అధిగమించి విస్తరించాడు.
యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత । వసంతో అస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః ॥ 6 ॥
Yat-puruṣeṇa haviṣā devā yajñam-atanvata | Vasanto asyāsīd-ājyaṁ grīṣma idhmaḥ śarad-dhaviḥ || 6 ||
దేవతలు విరాట్ పురుషుని హవిస్సుగా చేసి సృష్టి యజ్ఞాన్ని నిర్వహించినప్పుడు, వసంత ఋతువు నేయిగా, గ్రీష్మ ఋతువు సమిధలుగా మరియు శరద్ ఋతువు పవిత్ర హవిస్సుగా మారాయి.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమగ్రతః । తేన దేవా అయజంత సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥ 7 ॥
Taṁ yajñaṁ barhiṣi praukṣan puruṣaṁ jātam-agrataḥ | Tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye || 7 ||
మొదటగా వ్యక్తమైన ఆ యజ్ఞ పురుషుని దర్భాసనంపై ప్రతిష్ఠించి ప్రోక్షించారు. దేవతలు, సాధ్యులు మరియు ఋషులు ఆ పురుషుని ద్వారానే సృష్టి యజ్ఞాన్ని నెరవేర్చారు.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః సంభృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూన్ తాంశ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యాన్ గ్రామ్యాశ్చ యే ॥ 8 ॥
Tasmād-yajñāt-sarvahutaḥ sambhṛtaṁ pṛṣad-ājyam | Paśūn tāṁś-cakre vāyavyān-āraṇyān grāmyāśca ye || 8 ||
ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి దధి-ఘృత మిశ్రమం ఉద్భవించింది. దాని నుండే వాయువులో సంచరించే పక్షులు, అడవి జంతువులు మరియు గ్రామీణ పశువులు సృష్టించబడ్డాయి.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుత ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛందాంసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత ॥ 9 ॥
Tasmād-yajñāt-sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | Chandāṁsi jajñire tasmād-yajus-tasmād-ajāyata || 9 ||
ఆ మహా యజ్ఞం నుండే ఋగ్వేద ఋక్కులు మరియు సామవేద గానాలు జన్మించాయి. దాని నుండే గాయత్రీ మొదలైన వైదిక ఛందస్సులు, మరియు యజుర్వేదం ఉద్భవించాయి.
తస్మాదశ్వా అజాయంత యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్ తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥ 10 ॥
Tasmād-aśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ | Gāvo ha jajñire tasmāt tasmāj-jātā ajāvayaḥ || 10 ||
ఆ యజ్ఞం నుండే అశ్వాలు మరియు రెండు దవడలలో దంతాలు కల జంతువులు జన్మించాయి; దాని నుండే గోవులు, మేకలు మరియు గొర్రెలు ఉద్భవించాయి.
యత్పురుషం వ్యదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ కా ఊరూ పాదా ఉచ్యేతే ॥ 11 ॥
Yat-puruṣaṁ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan | Mukhaṁ kim-asya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete || 11 ||
విరాట్ పురుషుని దర్శించి వర్ణించినప్పుడు ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా భావించారు? ఆయన ముఖం ఏది? బాహువులు ఏవి? ఊరువులు మరియు పాదాలు ఏమిటి?
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీద్ బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాం శూద్రో అజాయత ॥ 12 ॥
Brāhmaṇo'sya mukham-āsīd bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ | Ūrū tad-asya yad-vaiśyaḥ padbhyāṁ śūdro ajāyata || 12 ||
ఆ విరాట్ పురుషుని ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు (జ్ఞాన సంరక్షకులు), బాహువుల నుండి క్షత్రియులు (దేశ రక్షకులు), ఊరువుల నుండి వైశ్యులు (ఆర్థిక పోషకులు) మరియు పాదాల నుండి శూద్రులు (శ్రమజీవులు) ఆవిర్భవించారు.
చంద్రమా మనసో జాతశ్చక్షోః సూర్యో అజాయత । ముఖాదింద్రశ్చాగ్నిశ్చ ప్రాణాద్వాయురజాయత ॥ 13 ॥
Candramā manaso jātaś-cakṣoḥ sūryo ajāyata | Mukhād-indraścāgniśca prāṇād-vāyur-ajāyata || 13 ||
ఆ పురుషుని మనస్సు నుండి చంద్రుడు, నేత్రాల నుండి సూర్యభగవానుడు, ముఖం నుండి ఇంద్రుడు మరియు అగ్నిదేవుడు, ప్రాణం నుండి వాయుదేవుడు ఉద్భవించారు.
నాభ్యా ఆసీదంతరిక్షం శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్తథా లోకాఁ అకల్పయన్ ॥ 14 ॥
Nābhyā āsīd-antarikṣaṁ śīrṣṇo dyauḥ samavartata | Padbhyāṁ bhūmir-diśaḥ śrotrāt-tathā lokāam-akalpayan || 14 ||
ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం, శిరస్సు నుండి ద్యులోకం (స్వర్గం), పాదాల నుండి భూమి మరియు చెవుల నుండి సమస్త దిక్కులు ఉద్భవించాయి. ఈ విధంగా సమస్త లోకాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి.
సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్ ॥ 15 ॥
Saptāsyāsan paridhayas-triḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ | Devā yad-yajñaṁ tanvānā abadhnan puruṣaṁ paśum || 15 ||
ఈ సృష్టి యజ్ఞంలో సప్త సముద్రాలు ఏడు పరిధులుగా, ఇరవై ఒక్క తత్త్వాలు సమిధలుగా ఏర్పడ్డాయి; దేవతలు సృష్టి విస్తరణ కొరకు విరాట్ పురుషుని యజ్ఞ పశువుగా సంకల్పించారు.
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజంత దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచంత యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సంతి దేవాః ॥ 16 ॥
Yajñena yajñam-ayajanta devās-tāni dharmāṇi prathamāny-āsan | Te ha nākaṁ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ || 16 ||
దేవతలు యజ్ఞము ద్వారా యజ్ఞస్వరూపుడైన పరమాత్మను ఆరాధించారు. అవే సృష్టిలోని ప్రథమ సనాతన ధర్మాలుగా మారాయి. ఆ మహిమాన్వితులైన భక్తులు ప్రాచీన సాధ్యులు, దేవతలు నివసించే పరమధామాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతారు.
ఫలశ్రుతి (శాస్త్రోక్త ఫలం)
ఈ పురుష సూక్తాన్ని పఠించే లేదా శ్రవణం చేసే భక్తుడు సర్వ పాప విముక్తుడై విష్ణు లోకాన్ని చేరుకుంటాడు.
నిత్యం పారాయణ చేసి ప్రశాంతతను పొందండి
మీ జపం మరియు దైవ సాధనను సులభంగా రికార్డ్ చేయడానికి డిజిటల్ నామ జపం వాడండి.
ఇతర పవిత్ర స్తోత్రాలు
మీ నిత్య పూజ మరియు సాధన కోసం ఇతర పవిత్ర స్తోత్రాలను పఠించండి.