మరిచిపోయిన సనాతన వారసత్వం: పాకిస్తాన్‌లో ప్రసిద్ధ హిందూ దేవాలయాలు

హింగ్లాజ్ మాతాను హింగులా దేవి అని కూడా పిలుస్తారు; స్థానిక సమాజాల్లో 'నాని మందిర్' అనే పేరుతో కూడా గౌరవిస్తారు. ఈ పవిత్ర క్షేత్రం పాకిస్తాన్‌లోని బలూచిస్తాన్ ప్రావిన్స్, లాస్‌బేలా ప్రాంతంలోని మక్రాన్ తీరానికి సమీపంగా హింగోల్ నేషనల్ పార్క్ పరిసరాల్లో ఉంది. శాక్త సంప్రదాయంలో దీనిని ప్రముఖ శక్తిపీఠాల్లో ఒకటిగా భావిస్తారు. పురాణ విశ్వాసం ప్రకారం శివుడి తాండవ సమయంలో సతీదేవి శరీర భాగం ఇక్కడ పడిందని చెబుతారు. అందువల్ల ఈ ప్రదేశాన్ని దివ్య శక్తికి సంబంధించిన పవిత్ర క్షేత్రంగా భక్తులు గౌరవిస్తారు.

హింగ్లాజ్ మాతా ఆలయ నిర్మాణం సాధారణ దేవాలయాల కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. గర్భగృహం మానవ నిర్మిత భారీ శిలా నిర్మాణంలో కాకుండా సహజ పర్వత గుహలో ఉండటం దీని ప్రత్యేకత. హింగోల్ నది పరిసరాల్లో ఉన్న ఈ గుహలో సింధూరంతో అలంకరించిన సహజ శిలారూపాన్ని దేవి స్వరూపంగా భక్తులు ఆరాధిస్తారు. ఈ క్షేత్రానికి చేరేందుకు ఎడారి మార్గాలు, లోయలు, కొండచరియలు దాటాల్సి రావడం వల్ల యాత్రను భక్తులు ఒక విధమైన తపస్సుగా భావిస్తారు.

ప్రతి సంవత్సరం జరిగే హింగ్లాజ్ యాత్ర పాకిస్తాన్‌లోని హిందూ సమాజాలకు ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక వేడుకగా నిలుస్తుంది. వివిధ ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు 'జై మాతా దీ' నినాదాలతో పాల్గొంటారు. స్థానిక బలూచ్ ముస్లిం సమాజాల్లో కూడా ఈ క్షేత్రాన్ని 'నాని' లేదా 'బీబీ నాని' పేర్లతో గౌరవించే సంప్రదాయాలు కనిపిస్తాయి; యాత్ర నిర్వహణ, భద్రత వంటి అంశాల్లో స్థానిక సహకారం కూడా కనిపించిందని అనేక వర్ణనలు చెబుతాయి. ఈ క్షేత్రం భిన్న సమాజాల మధ్య భాగస్వామ్య సాంస్కృతిక గౌరవానికి ఉదాహరణగా భావించబడుతుంది.

కటాస్ రాజ్ లేదా కటాక్షరాజ్ దేవాలయ సముదాయం పాకిస్తాన్ పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లోని చక్వాల్ సమీపంలో ఉంది. ఇది అనేక ప్రాచీన హిందూ దేవాలయాలతో కూడిన చారిత్రక సముదాయం. పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం సతీదేవి వియోగంతో శివుడు తీవ్ర దుఃఖంలో కార్చిన కన్నీళ్ల నుంచి ఇక్కడి పవిత్ర సరస్సు ఏర్పడిందని చెబుతారు. 'కటాక్ష' అనే సంస్కృత పదంతో ఈ పేరును అనుసంధానించే వర్ణనలు కూడా ఉన్నాయి.

మహాభారత సంప్రదాయంలో పాండవులు తమ వనవాసంలో కొంతకాలం ఈ ప్రాంతంలో గడిపారని స్థానిక విశ్వాసం చెబుతుంది. కటాస్ కుండ్‌ను యక్ష ప్రశ్న కథతో కూడా అనుసంధానించే సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. యుధిష్ఠిరుడు యక్షుని ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చి తన సోదరులను తిరిగి పొందిన పురాణ ఘట్టాన్ని భక్తులు స్మరించుకుంటారు. ఈ పవిత్ర సరస్సు జలాలకు ఆధ్యాత్మిక శుద్ధి శక్తి ఉందని కొందరు భక్తులు నమ్ముతారు.

వాస్తుశిల్ప పరంగా కటాస్ రాజ్ సముదాయంలో 'సత్గ్రహ'గా పిలువబడే ఏడు దేవాలయాల సమూహ అవశేషాలు విశేషంగా గుర్తించబడతాయి. కొన్ని నిర్మాణాల్లో కాశ్మీరీ శైలికి సంబంధించిన వంపులు, స్తంభాలు, అలంకార రూపాలు కనిపిస్తాయి. మహాశివరాత్రి వంటి సందర్భాల్లో విదేశీ హిందూ యాత్రికుల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు జరిగే సందర్భాలు ఉన్నాయి. కాలచక్రం, రాజకీయ మార్పులు ఎదురైనా ఈ క్షేత్రం శైవ భక్తి వారసత్వానికి ఒక ముఖ్య చిహ్నంగా నిలుస్తోంది.

పాకిస్తాన్ పరిపాలిత కాశ్మీర్‌లోని నీలమ్ లోయలో ఉన్న శారదా పీఠం, దేవి శారదా లేదా సరస్వతితో అనుసంధానమైన ప్రాచీన పవిత్ర క్షేత్రంగా గౌరవించబడుతుంది. ఇది కేవలం దేవాలయంగా మాత్రమే కాకుండా, భారత ఉపఖండంలోని ప్రాచీన జ్ఞాన, తత్వశాస్త్ర, విద్యా సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన చారిత్రక కేంద్రంగా కూడా గుర్తించబడుతుంది. కాశ్మీర్‌కు చెందిన పురాతన శారదా లిపి పేరు కూడా ఈ క్షేత్రంతో అనుసంధానించబడింది.

పురాతన కాలంలో శారదా పీఠం విద్యావేత్తలు, తత్వవేత్తలు, శాస్త్రచర్చలతో ప్రసిద్ధి పొందిన జ్ఞానకేంద్రంగా ఉన్నట్లు సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. ఆది శంకరాచార్యుడు ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి 'సర్వజ్ఞ పీఠం'తో సంబంధం కలిగిన దార్శనిక ఘట్టం చోటుచేసుకున్నట్లు శంకర సంప్రదాయ కథనాలు వివరిస్తాయి. వేద, తాంత్రిక, తత్వ, శాస్త్రీయ గ్రంథాల అధ్యయనానికి ఇది ఒక ప్రసిద్ధ కేంద్రంగా ఉన్నదని చారిత్రక సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది.

నేడు శారదా పీఠం ప్రధానంగా పురాతన శిథిల రూపంలో కనిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ శారదాదేవి భక్తులకు, కాశ్మీరీ సాంస్కృతిక వారసత్వానికి ఇది గొప్ప భావోద్వేగ, ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం కలిగిన క్షేత్రంగా కొనసాగుతోంది. భౌతిక నిర్మాణం కాలంతో దెబ్బతిన్నా, విద్య, జ్ఞానం, శారదా సంప్రదాయం యొక్క స్మృతి ఇప్పటికీ అనేక మంది సాధకులకు ప్రేరణనిస్తుంది.

కరాచీ నగరంలోని గార్డెన్ ఈస్ట్ ప్రాంతంలో ఉన్న శ్రీ పంచముఖి హనుమాన్ మందిరం స్థానిక హిందూ సమాజానికి ముఖ్యమైన భక్తి కేంద్రం. ఆలయంలోని హనుమాన్ విగ్రహాన్ని భక్తి సంప్రదాయంలో 'స్వయంభూ'గా గౌరవించే విశ్వాసం ఉంది. ఈ పంచముఖి రూపాన్ని ఎంతో ప్రాచీనమైనదిగా భావిస్తూ తరతరాలుగా పూజిస్తున్నారు.

పంచముఖి హనుమాన్ రూపంలో హనుమాన్, నరసింహ, గరుడ, వరాహ, హయగ్రీవ ముఖాలను ప్రతీకాత్మకంగా గుర్తిస్తారు. అహిరావణుడి కథతో ఈ రూపం అనుసంధానించబడింది. భక్తులు ఈ రూపాన్ని రక్షణ, ధైర్యం, ప్రతికూలతలపై విజయం కోసం ఆరాధిస్తారు. మల్లెపూలు, సింధూరం, నామస్మరణ వంటి సంప్రదాయాలతో పూజలు నిర్వహిస్తారు.

ఈ ఆలయం కాలక్రమంలో పునరుద్ధరణలు పొందింది. కరాచీ నగర రద్దీ మధ్య కూడా ఆలయ ప్రాంగణం భక్తులకు ప్రశాంత వాతావరణాన్ని అందిస్తుంది. 1947 తరువాత కూడా అక్కడే కొనసాగిన స్థానిక హిందూ సమాజం ఆలయాన్ని సంరక్షిస్తూ వచ్చినట్లు స్థానిక వర్ణనలు చెబుతాయి. రామనామం, హనుమాన్ భక్తి కొనసాగుతున్న సజీవ వారసత్వానికి ఇది ఒక చిహ్నంగా నిలుస్తోంది.

సింధ్ ప్రావిన్స్‌లోని చారిత్రక ఉమర్‌కోట్ పట్టణంలో ఉన్న ఉమర్‌కోట్ శివ మందిరం స్థానిక హిందూ సమాజానికి ప్రముఖ పవిత్ర క్షేత్రం. ఇక్కడ మహాశివరాత్రి వేడుకలు ప్రత్యేకంగా జరుగుతాయి; పలు ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు వచ్చి శివారాధనలో పాల్గొంటారు.

స్థానిక భక్తి కథనం ప్రకారం ఆలయంలోని శివలింగాన్ని స్వయంభూ రూపంగా భావిస్తారు. ఒక ఆవు ప్రతిరోజూ ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో పాలు కార్చేదని, అక్కడ తవ్వగా శివలింగం కనిపించిందని జానపద కథ చెబుతుంది. శివలింగం పరిమాణం క్రమంగా పెరుగుతుందనే విశ్వాసం కూడా భక్తుల్లో ప్రచారంలో ఉంది. భక్తులు బిల్వదళాలు, పాలు మరియు ప్రార్థనలు సమర్పిస్తారు.

ఉమర్‌కోట్ మహాశివరాత్రి మేళా సింధ్ ప్రాంత భక్తి, సంగీతం, సామూహిక భోజనం, స్థానిక సంస్కృతిని కలిపే పెద్ద ఉత్సవంగా నిలుస్తుంది. 'ఓం నమః శివాయ' జపం, భజనలు, భండారాలు నిర్వహించబడతాయి. స్థానిక ముస్లిం సమాజ సభ్యులు కూడా యాత్రికులకు నీరు, ఏర్పాట్లు వంటి సహాయాలు అందించే సందర్భాలు ఉన్నట్లు స్థానిక కథనాలు చెబుతాయి. ఈ క్షేత్రం ప్రాంతీయ సామాజిక సహజీవనానికి కూడా ఒక ఉదాహరణగా భావించబడుతుంది.

సింధ్‌లోని థార్‌పార్కర్ ప్రాంతం, నగర్‌పార్కర్ సమీపంలోని చుర్రియో జబల్ దుర్గా మాతా మందిరం ఒక కొండపై ఉన్న పవిత్ర క్షేత్రం. 'జబల్' అంటే పర్వతం. గర్భగృహానికి చేరేందుకు భక్తులు కొండపైకి ఎక్కాల్సి ఉంటుంది; దీనిని భక్తి ప్రయాణంలో తపస్సు, ఆధ్యాత్మిక అధిరోహణకు ప్రతీకగా భావిస్తారు. ముఖ్య పండుగల సందర్భంగా పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు ఇక్కడికి చేరుకుంటారు.

సింధ్ ప్రాంతంలో మరెన్నో సజీవ హిందూ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఘోట్కీ జిల్లాలోని సాచో సత్రామ్ ధామ్ (SSD) ప్రముఖమైనది. ఈ క్షేత్రం భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక సేవ, సామూహిక భోజనం, ధార్మిక కార్యక్రమాలు అందించే పెద్ద కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. రహర్కీ ప్రాంతంలోని దేవ్రీ సాహిబ్ దేవాలయాలతో కూడా దీనికి భక్తి సంబంధాలు ఉన్నాయి.

కరాచీ మనోరా తీరంలో ఉన్న వరుణ దేవ మందిరం కూడా సింధీ హిందువుల సముద్రవాణిజ్య చరిత్రతో అనుసంధానమైన ప్రాచీన క్షేత్రం. సముద్ర దేవుడైన వరుణునికి అంకితమైన ఈ దేవాలయంలో గతంలో వ్యాపారులు, నావికులు సముద్రయాత్రకు ముందు ప్రార్థించేవారని చెప్పబడుతుంది. కాలక్రమంలో నష్టపోయిన ఈ నిర్మాణానికి పునరుద్ధరణ ప్రయత్నాలు జరిగాయి. చుర్రియో జబల్ కొండల నుంచి మనోరా సముద్ర తీరాల వరకు ఉన్న ఈ క్షేత్రాలు సింధ్ ప్రాంతంలోని విభిన్న సనాతన వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.